Dünyanın En Güzel Arabistanı

10.1.09


kişisel sanat efsaneleri dizimiz dört başı bayındır bir şiir efsanesi ile başlıyor; turgut uyar'ın "dünyanın en güzel arabistanı" kitabı ile. ama öncelikle o zamanın şiir ve sanat ortamından bahsedelim biraz, kitabın önemini bu platforma oturtalım.

hepimizin lisede orda burda okuduğu üzere 1940 yılında orhan veli, melih cevdet ve oktay rıfat "garip" isminde bir şiir kitabı yayınlarlar. kitabın önsözünde şiirin toplumun, sade vatandaşın, bireyin hayatını anlatması gerektiğinden dem vururlar ve türk şiirinde bir devrim yaparlar. garipçiler divan şiirinden o yana gelmiş, çoklukla doğu-batı arasında kalarak silik ve etkisiz bir edebiyat oluşturmuş tüm geleneği yıkmayı ve şiiri halka indirmeyi amaçlıyorlardı. hatta nazım hikmet, necip fazıl gibi ideolojilere kaymış şairlerden bile farklı olarak, sadece sıradan halkın şiirini yazıyorlardı. imge yok sayılmış, "küçük adam"ın şiiri ortaya çıkmıştı.

garip 40 senesinde patladı ve türk şiirini yerinden oynattı. dil sadeleşti, şiir halka indi. fakat şiir sadece halkın anlayacağı ve söyleyeceği bir sanat alanı mıydı acaba? 50'lere kadar öncüleriyle, ustalarıyla ve kıyasıya taklit eden çoğunluğu başarısız genç şairleriyle bu dönem sürdü.

50'lerde şiir ortamında kıpırtılar başladı, bazı genç şairler, çoğunlukla soyuta kaçan, kelimelerin deforme edilmesi, anlamlarından sıyrılması, çılgın bir imge kullanımı içinde benzer bir şiir planına kayarak farklı şiirler yazmaya başlarlar. hatta devinim öyle güçlüdür ki önceki ve sonraki kuşaklar bile onlardan etkilenir.

bu akıma "2. yeni" diyoruz bugün. daha doğrusu adı 1955'lerde konulmuş, muzaffer erdost tarafından. öncü şairleri cemal süreya, turgut uyar, edip cansever, ece ayhan, sezai karakoç ve ilhan berk olan akım, her sanat akımında olduğu üzre milyon adet kötü kopya sanatçı da çıkarmıştır. zaten akıma olan topyekün savaş bu kötü örnekler üzerinden yapılmış genellikle. fakat yine de saydığımız öncülerin usta kabul edilmesi ve haklarının verilmesi uzun sürmüştür, tabii bugün hepsi usta kabul ediliyor.

ikinci yeniye ve diğer öncülere sonra yeniden değinmek niyetindeyim, ama şimdi ilk konuğumuz olan turgut uyar'dan ve kitabından bahsetmek gerek. turgut uyar 2. yeni belirmeden 2 kitap yayınlamıştı, "arz-ı hal" ve "türkiyem". daha çok 1940 dönemi şiir ortamına yaslanmış, "garip" şiir dilini kullanan, toplumsal dertlere derman arayan şiirleri içeriyordu bu kitaplar, ve turgut uyar bu kitaplarla en iyi genç şairlerden biri sayılıyordu. peki ilk iki kitabının ve içinde olduğu "garip" şiirinin tam tersi bir şiir ortamı olan "2. yeni"'ye girişi nedendi acaba?

1959 yılında yayınlandı "dünyanın en güzel arabistanı" ve 2. yeninin en kült kitaplarından biri oldu. kitaptaki şiirler 1950lerin ortalarında dergilerde yayınlanmıştı zaten, fakat kitaplaşması ve bir eser olarak ortaya konması ile 2. yeni daha da güçlendi, belki de daha da etlendi ve kendini buldu. zaten bugünden o ortama baktığımda öncülerin ilk kitaplarından en ustalıkla yazılmış olanının "dünyanın en güzel arabistanı" olduğunu anlıyorum. bunu diğerlerini küçümsemek veya değersiz bulmak adına yapmıyorum, bir gerçeği ortaya koyuyorum. neyse diğerlerine de değiniriz sonraki postlarda, yargımızı bir yerlere dayandırırız.

nedir bu kitabı "en usta" yapan peki? sanırım az çok şiir ortamında bulunmuş, 2 kitap yayınlamış olmak turgut uyar'ı olası bir acemilikten kurtarmıştır. büyük ve karanlık bir şiir ortamı kurmuştur turgut uyar "dünyanın en güzel arabistanı"nda, daha önce görülmemiş imgeler, bireyin korkuları, çelişkileri, cinselliğin ilk defa bu şekliyle kullanılmış olması, etkiler dağıtan çok çarpıcı şiirler... biçimcidir, kelimelerin anlamlarını yerinden oynatmayı da dener, bireyim iç dünyasını anlatırken kendine özgü görüntüler kullanır. ve bunları yaparken en çok da etkiler dağıtır, 2. yeni'nin diğer şairlerini etkiler, yeni kanallar açar.

ilhan berk modeli bir "anlamsızlık" ve "rastlantısal anlam"'a kaçmaz. deformasyonu aşırılığa götürmez. bu özellikleriyle 2. yeniye yapılan tartışmaların şiir bakımından dışında kalıyor gibidir. fakat yaznsal anlamda 2. yeniyi ve şiirin devinimini destekleyen yaılar yazdığı için tartışmaların hep odağında olmuştur.

"görüntü" dedik. ben ilhan berk haricinde türk şiirindeki en büyük görüntüleri onun şiirinde buluyorum. bir de biteyim umutsuzluğuna ve bunalımına eğilmesindeki modernite beni çok etkiler. karanıktır, soğuktur şiiri, uzak çağlardan sesleniyor gibidir, fakat evrensel ve zamanı belirsiz bir ortamdan gelir.

"dünyanın en güzel arabistanı"nda türk şiirinin doruk noktalarından birkaçı var, belirtmeden geçmiyeyim. "göğe bakma durağı", "akçaburgazlı yekta", "kan uyku", "tel cambazının serüvenleri"... büyük(bu noktada hacimsel olarak düşünmenizi isterim bu kavramı), karanlık(ortam olarak karanlık), bireyin iç dünyası(iç ezinçlerin, çelişkilerin, sıkıntıların estetik olarak ifade edilişi) ve umutsuzluk içerisinde bir umut.

yeni şiiri kuran kitaplardan biri "dünyanın en güzel arabistanı", diliyle, imgeleriyle, yeni imkanlar sunması ile birçok yeni şaire yön göstermiş, hatta öncüleri bile etkilemiştir. cemal süreya yazılarından birinde turgut uyar'ı o yıllarda nasıl herkesten ayrı tuttuklarını, onun yeni şiirin ortasına nasıl hakkıyla ve gücüyle bir anda yerleştiğinden bahseder.

haklıdır da. turgut uyar "dünyanın en güzel arabistanı" ile bir başyapıt, bir fenomen ortaya koymuştur çünkü.

şiir ortamından bahsederek turgut uyar'a girdik, ordan da "dünyanın en güzel arabistanı"na. ilerde başka kült şiir kitaplarından daha bahsedesim var. ama sırada bir albüm var, onu da yazınca okursunuz. o zamana kadar şu kitabı okumayanınız varsa lütfen edinsin, okusun, önemini kavrasın. sadece orhan velinin muzip şiirleriyle, ya da faruk nafizlerin "han duvarları" ile bugünlere gelmedi şiirimiz, atılımları, öncüleri, büyükleri de görsün. saygılarımla...

2 yorum:

Okhy Dokhy dedi ki...

eline koluna sağlık coni, harika yazı!

dialethic dedi ki...

turgut uyar'ın şiirinden nedense edip cansever, ilhan berk ve cemal süreya'nın 50ler sonu 60lar başı göre şiirlerine göre daha az etkilendim zamanında. bu aralar tekrar bir girişeyim.

  © Blogger templates Newspaper by Ourblogtemplates.com 2008

Back to TOP